स्तनाच्या कर्करोगात ‘ब्रेस्ट कन्झर्वेशन’ (स्तन जतन करणे) संदर्भातील सर्वात महत्त्वाची आणि ऐतिहासिक चाचणी म्हणजे NSABP B-06 (नॅशनल सर्जिकल अ‍ॅडजुवंट ब्रेस्ट अँड बॉवेल प्रोजेक्ट) होय. डॉ. बर्नार्ड फिशर यांच्या नेतृत्वाखालील या अभ्यासाने जगभरातील स्तनाच्या कर्करोगाच्या उपचारांची दिशाच बदलून टाकली. या चाचणीपूर्वी, “हॅल्स्टेड रॅडिकल मास्टेक्टॉमी” (संपूर्ण स्तन, छातीचे स्नायू आणि लिम्फनोड्स काढून टाकणे) हे उपचाराचे मुख्य मानक मानले जात असे. जास्त आक्रमक शस्त्रक्रिया म्हणजेच जास्त काळ जगण्याची हमी, या तत्कालीन समजुतीला B-06 चाचणीने आव्हान दिले.
या ऐतिहासिक अभ्यासाची सविस्तर माहिती आणि निष्कर्ष खालीलप्रमाणे आहेत:
चाचणीचे नाव आणि उद्देश (Trial name and objective)
- चाचणीचे नाव: NSABP B-06.
- उद्देश: रेडिएशन थेरपीसह किंवा त्याशिवाय केलेली ‘ब्रेस्ट-कन्झर्विंग सर्जरी’ (लम्पेक्टॉमी – म्हणजेच केवळ गाठ काढणे) ही आक्रमक स्तनाचा कर्करोग बरा करण्यासाठी ‘टोटल मास्टेक्टॉमी’ (पूर्ण स्तन काढणे) इतकीच प्रभावी आहे का, हे निश्चित करणे.
अभ्यासाची रचना आणि सहभागी (Study design and participants)
- रुग्णांची संख्या: १,८५१ महिलांची नोंदणी करण्यात आली.
- रुग्णांचे निकष: स्टेज I किंवा II चा आक्रमक (Invasive) स्तनाचा कर्करोग असलेल्या आणि गाठ (Tumour) ४ सेमी किंवा त्यापेक्षा लहान असलेल्या महिला.
- उपचारांचे गट (Randomised treatment arms): रुग्णांना तीन गटांपैकी एका गटात विभागले गेले:
- टोटल मास्टेक्टॉमी: संपूर्ण स्तन काढून टाकणे (हे त्यावेळचे मानक उपचार होते).
- केवळ लम्पेक्टॉमी: निरोगी ऊतींच्या सुरक्षित अंतरासह (Clear margin) केवळ गाठ काढून टाकणे.
- लम्पेक्टॉमी आणि रेडिएशन थेरपी: गाठ काढल्यानंतर संपूर्ण स्तनावर रेडिएशन (किरणोत्सर्गी) उपचार देणे.
टीप: लिम्फनोड्सची स्थिती तपासण्यासाठी सर्व महिलांच्या काखेतील शस्त्रक्रिया (Axillary dissection) करण्यात आली.
कालावधी आणि पाठपुरावा (Duration and follow up)
- कालावधी: रुग्णांची नोंदणी १९७६ मध्ये सुरू झाली आणि १९८० च्या दशकाच्या सुरुवातीपर्यंत (साधारणपणे १९७६-१९८४) चालली.
- फॉलो-अप (Follow up): या चाचणीच्या परिणामांचा २० वर्षांहून अधिक काळ मागोवा घेण्यात आला. याचे २० वर्षांचे अंतिम निष्कर्ष २००२ मध्ये ‘न्यू इंग्लंड जर्नल ऑफ मेडिसिन’ या प्रतिष्ठित जर्नलमध्ये प्रकाशित झाले.
२० वर्षांनंतरचे निष्कर्ष (Outcomes at 20 years)
या चाचणीने दोन अत्यंत महत्त्वाच्या प्रश्नांची उत्तरे दिली: जगण्याचे प्रमाण (Survival) आणि रोग परत येणे (Recurrence).
अ. एकंदरीत जगण्याचे प्रमाण (Overall survival)
याचा सर्वात महत्त्वाचा निष्कर्ष म्हणजे तिन्ही गटांमध्ये (टोटल मास्टेक्टॉमी, केवळ लम्पेक्टॉमी आणि लम्पेक्टॉमी + रेडिएशन) जगण्याच्या प्रमाणात कोणताही लक्षणीय फरक आढळला नाही.
सोप्या भाषेत सांगायचे तर, ज्या महिलेने स्तन वाचवण्याचा पर्याय निवडला (रेडिएशनसह किंवा त्याशिवाय लम्पेक्टॉमी), तिला पूर्ण स्तन काढून टाकणाऱ्या महिलेइतकीच जगण्याची समान सांख्यिकीय संधी होती (जर गाठ पूर्णपणे काढली गेली असेल तर).
ब. रोगमुक्त जगणे आणि स्थानिक पुनरावृत्ती (Disease free survival and local recurrence)
जगण्याचे प्रमाण समान असले तरी, त्याच स्तनात रोग परत येण्यापासून (Ipsilateral Breast Tumor Recurrence – IBTR) रोखण्यासाठी रेडिएशन थेरपीची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असल्याचे या चाचणीने अधोरेखित केले.
२० वर्षांच्या कालावधीत:
- रेडिएशनशिवाय लम्पेक्टॉमी: सुमारे ३९% महिलांमध्ये त्याच स्तनात पुन्हा गाठ उद्भवली.
- रेडिएशनसह लम्पेक्टॉमी: केवळ १४% महिलांमध्ये त्याच स्तनात पुन्हा गाठ उद्भवली.
थोडक्यात, मास्टेक्टॉमीमुळे रोग परत येण्याचा धोका जवळजवळ संपतो; परंतु लम्पेक्टॉमीसोबत रेडिएशन दिल्यास, एकूण जगण्याच्या प्रमाणावर कोणताही नकारात्मक परिणाम न होता, रोग परत येण्याचा धोका (केवळ लम्पेक्टॉमीच्या तुलनेत) लक्षणीयरीत्या कमी होतो.
ही चाचणी क्रांतिकारक का ठरली? (Why this trial was revolutionary)
- रॅडिकल मास्टेक्टॉमीचा अंत: या चाचणीने हे स्पष्ट केले की स्तनाचा कर्करोग हा सुरुवातीच्या काळातच एक ‘सिस्टेमिक’ (संपूर्ण शरीराशी संबंधित) आजार म्हणून वागतो, केवळ स्थानिक आजार म्हणून नाही. त्यामुळे स्थानिक पातळीवर जास्त ऊती (स्नायू, त्वचा) काढल्याने शरीरात इतरत्र पसरणारा कर्करोग (Metastasis) थांबत नाही.
- जीवनशैली आणि शरीराची प्रतिमा (Quality of life): यामुळे लाखो महिलांना त्यांचे स्तन न गमावता कर्करोगावर उपचार करणे शक्य झाले, ज्यामुळे त्यांचे मानसिक आरोग्य, आत्मविश्वास आणि ‘बॉडी इमेज’ टिकून राहण्यास मदत झाली.
- नवीन मानक: सुरुवातीच्या टप्प्यातील स्तनाचा कर्करोग असलेल्या अनेक महिलांसाठी ‘लम्पेक्टॉमी आणि त्यानंतर पूर्ण स्तनावर रेडिएशन’ हे उपचाराचे पसंतीचे मानक (Standard of Care) बनले.
“सिस्टर” स्टडी: मिलान I ट्रायल (The “sister” study: Milan I trial)
या अभ्यासाशी जवळचा संबंध असलेली दुसरी चाचणी इटलीमध्ये डॉ. उम्बर्टो व्हेरोनेसी यांनी घेतली, जिला मिलान I ट्रायल म्हटले जाते.
- रुग्ण: लहान व आक्रमक स्तनाचा कर्करोग असलेल्या ७०१ महिला.
- कालावधी: १९७३ ते १९८० दरम्यान.
- तुलना: यात ‘हॅल्स्टेड रॅडिकल मास्टेक्टॉमी’ची तुलना ‘क्वड्रँटेक्टॉमी’ (लम्पेक्टॉमीपेक्षा थोडा मोठा भाग काढणे) + काखेतील शस्त्रक्रिया + रेडिओथेरपीशी केली गेली.
- निष्कर्ष: दीर्घकालीन फॉलो-अपमध्ये असे दिसून आले की रॅडिकल मास्टेक्टॉमी आणि क्वड्रँटेक्टॉमी + रेडिओथेरपी घेतलेल्या महिलांच्या एकंदरीत जगण्याच्या प्रमाणात कोणताही फरक नव्हता.
मिलान I चे निष्कर्ष NSABP B-06 शी जुळणारे (Concordant) होते: योग्य रेडिओथेरपीसह केलेली ब्रेस्ट-कन्झर्विंग सर्जरी ही निवडक सुरुवातीच्या टप्प्यातील रुग्णांमध्ये रॅडिकल मास्टेक्टॉमी इतकीच सुरक्षित आहे. हे दोन्ही अभ्यास आधुनिक ब्रेस्ट-कन्झर्विंग थेरपीचे दोन मुख्य आधारस्तंभ (Twin pillars) मानले जातात.