स्तनाचा कर्करोग: गैरसमज आणि सत्य

स्तनाचा कर्करोग आणि ‘ब्रा‘चा वापर: गैरसमज आणि सत्य

स्तनाच्या कर्करोगाबाबत समाजात अनेक भीतीदायक गैरसमज पसरलेले आहेत. त्यापैकीच एक म्हणजे “टाईट किंवा वायर्ड ब्रा (Wired Bra) घातल्याने कर्करोग होतो.” या विषयावर सखोल माहिती देणारा हा लेख तुमच्या शंकांचे निरसन करेल.

काय आहे हा गैरसमज?

अनेक वर्षांपासून असा दावा केला जातो की, वायर्ड किंवा खूप घट्ट ब्रा घातल्याने स्तनांमधील लसिका ग्रंथींचा (Lymphatic nodes) निचरा होण्यास अडथळा निर्माण होतो. यामुळे शरीरातील विषारी पदार्थ बाहेर पडू शकत नाहीत आणि कर्करोगाची गाठ तयार होते.

हा गैरसमज प्रामुख्याने १९९५ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या ‘ड्रेस्ड टू किल‘ (Dressed to Kill) या पुस्तकामुळे जगभर पसरला. हे पुस्तक सिडनी रॉस सिंगर (Sydney Ross Singer) आणि सोमा ग्रीस्मायर (Soma Grismaijer) या दोन लेखकांनी लिहिले होते. या लेखकांनी असा दावा केला होता की, जे लोक दिवसातून १२ तासांहून अधिक वेळ ब्रा घालतात, त्यांना कर्करोगाचा धोका जास्त असतो.

विज्ञानाचे काय म्हणणे आहे?

“पॅडेड किंवा वायर्ड ब्रा घातल्याने कर्करोगाचा धोका वाढतो याचा कोणताही ठोस पुरावा उपलब्ध नाही” [१४].

वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून काही महत्त्वाचे मुद्दे खालीलप्रमाणे आहेत: 

१. लसिका प्रवाह (Lymphatic Spread): कर्करोगाचा प्रसार रक्तप्रवाहातून किंवा लसिका वाहिन्यांतून होऊ शकतो, परंतु बाहेरून बसणारा दाब (जसे की ब्रा) पेशींमध्ये कर्करोग निर्माण करू शकत नाही. 

२. कर्करोगाची निर्मिती: कर्करोग हा प्रामुख्याने डीएनए (DNA) मधील दोष किंवा जनुकीय बदलांमुळे (Genetic mutations) होतो, बाह्य कपड्यांच्या दाबामुळे नाही. 

३. जोखीम घटक: स्त्रोतांनुसार कर्करोगाचे खरे धोके वय, वजन (Obesity), अनुवंशिकता (BRCA mutations) आणि जीवनशैलीशी संबंधित आहेत, ब्रा च्या प्रकाराशी नाही.

निष्कर्ष:

एक सोपी उपमा (Analogy):

समजा, तुमच्या हातावर तुम्ही एखादे घट्ट घड्याळ किंवा रबर बँड बांधले, तर तिथे तात्पुरती सूज येऊ शकते किंवा रक्ताभिसरण थोडे मंदावू शकते. पण याचा अर्थ असा नाही की त्या दाबामुळे हाताचा कर्करोग होईल. त्याचप्रमाणे, ब्रा हा केवळ एक कपडा आहे, जो स्तनांना आधार देण्याचे काम करतो; तो शरीराच्या अंतर्गत पेशींची रचना बदलून कर्करोग निर्माण करू शकत नाही.

थोडक्यात सांगायचे तर, योग्य मापाची आणि आरामदायी ब्रा घालणे हे तुमच्या सोयीसाठी महत्त्वाचे आहे, पण त्याचा कर्करोगाशी कोणताही संबंध नाही. ‘ड्रेस्ड टू किल’ मधील दाव्यांना आधुनिक वैद्यकशास्त्राने आणि मोठ्या प्रमाणावर केलेल्या संशोधनांनी कधीही दुजोरा दिलेला नाही.

गैरसमज: “जर माझ्या स्तनात गाठ असेल, तर त्याचा अर्थ मला कर्करोग आहे.”

सत्य: हा एक अत्यंत सामान्य गैरसमज आहे. वस्तुस्थिती अशी आहे की, स्तनातील सर्वच गाठी कर्करोगाच्या नसतात .

• सौम्य विरुद्ध घातक (Benign vs Malignant): वैद्यकीयदृष्ट्या सर्व गाठींना ‘ट्यूमर’ म्हटले जाते, परंतु त्यांचे दोन मुख्य प्रकार असतात. सौम्य (Benign) गाठी या कर्करोगाच्या नसतात; त्या सहसा वेगाने वाढत नाहीत आणि शरीराच्या इतर भागांत पसरत नाहीत. याउलट, घातक (Malignant) गाठी या कर्करोगाच्या असतात, ज्या शरीराच्या इतर अवयवांमध्ये पसरण्याची क्षमता ठेवतात.

• गाठीचे स्वरूप: स्तनातील गाठ नेमकी कशी आहे आणि तिचे वर्तन कसे आहे, हे तपासण्यासाठी मॅमोग्राफी किंवा बायोप्सी यांसारख्या चाचण्यांची मदत घेतली जाते. मॅमोग्राफीमध्ये आढळणाऱ्या निष्कर्षांना BI-RADS (Breast Imaging-Reporting and Data System) श्रेणीमध्ये विभागले जाते, ज्यामुळे गाठ कर्करोगाची असण्याची शक्यता किती आहे, हे समजते.

टक्केवारी (Percentage):. मॅमोग्राममध्ये किंवा तपासणीत आढळणाऱ्या सुमारे ८०% गाठी या कर्करोगाच्या नसून सौम्य किंवा साध्या गाठी (Benign) असतात. 

सादृश्य (Analogy): एखाद्या बागेत नवीन रोपटे उगवले म्हणजे ते ‘तण‘ (कर्करोग) असेलच असे नाही, ते एखादे ‘शोभेचे झाड‘ (सौम्य गाठ) देखील असू शकते. जोपर्यंत माळी (डॉक्टर) त्याची नीट तपासणी करत नाही, तोपर्यंत ते उपटून फेकण्याची किंवा त्याबद्दल चिंता करण्याची गरज नसते.

थोडक्यात: कोणतीही गाठ आढळल्यास घाबरून न जाता डॉक्टरांकडून तिची तपासणी करून घेणे महत्त्वाचे आहे, कारण सुरुवातीच्या टप्प्यावर केलेली तपासणी निदानासाठी अत्यंत प्रभावी ठरते.

“नीडल बायोप्सीमुळे कर्करोगाच्या पेशी विस्कळीत होतात आणि त्या पसरतात” हा स्तनाच्या कर्करोगाबाबतचा एक अत्यंत भीतीदायक पण चुकीचा गैरसमज आहे.

• बायोप्सी आणि सुरक्षितता: नीडल बायोप्सी (Needle Biopsy) किंवा कोअर नीडल बायोप्सी ही निदानासाठी पेशींचा नमुना घेण्याची एक सुरक्षित आणि खात्रीशीर पद्धत आहे. या प्रक्रियेमुळे कर्करोग शरीराच्या इतर भागांत पसरतो, याला कोणताही ठोस आधार नाही.

• पेशींचे विस्थापन (Cell Displacement): काही संशोधनांमध्ये असे दिसून आले आहे की, बायोप्सीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या सुईच्या मार्गावर (Needle Track) काही कर्करोग पेशींचे विस्थापन होऊ शकते. परंतु, तज्ज्ञांच्या मते हे विस्थापन वैद्यकीयदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण (Clinically Significant) नसते. याचा अर्थ असा की, या अल्प विस्थापनामुळे रुग्णाच्या आजाराच्या वाढीवर किंवा उपचारांच्या यशावर कोणताही नकारात्मक परिणाम होत नाही.

• निदानाचे महत्त्व: बायोप्सीशिवाय कर्करोगाचा प्रकार (उदा. Ductual किंवा Lobular) आणि त्याचे रिसेप्टर स्टेटस (ER/PR/HER2) समजणे अशक्य असते. या माहितीच्या आधारावरच डॉक्टर शस्त्रक्रिया, केमोथेरपी किंवा टार्गेटेड थेरपी यांसारख्या पुढील उपचारांची दिशा ठरवतात.

• प्रसार कसा होतो?: कर्करोगाचा प्रसार हा प्रामुख्याने रक्तप्रवाह (Bloodstream) किंवा लसिका वाहिन्यांद्वारे (Lymphatic Spread) होतो, नीडल बायोप्सीसारख्या बाह्य हस्तक्षेपामुळे नाही.

एक साधी उपमा (Analogy):

समजा, एका बंद गोदामात (गाठ) कोणता माल आहे हे पाहण्यासाठी आपण एका लहान छिद्रातून (सुई) नमुना बाहेर काढला. यामुळे गोदामातील माल बाहेर रस्त्यावर पसरत नाही. नीडल बायोप्सी ही अशाच एका ‘सूक्ष्म तपासणी‘ सारखी आहे, जी मूळ गाठीला धक्का न लावता केवळ आपल्याला आवश्यक असलेली माहिती मिळवून देते.

निष्कर्ष: बायोप्सीमुळे कर्करोग पसरण्याची भीती बाळगणे चुकीचे आहे. उलट, वेळेवर केलेली बायोप्सी हाच कर्करोगाशी लढण्याचा आणि अचूक उपचार मिळवण्याचा सर्वात मार्गदर्शक नकाशा आहे.

गैरसमज: मॅमोग्राम धोकादायक आहेत आणि त्यातील रेडिएशनमुळे (किरणोत्सर्ग) कर्करोग होऊ शकतो.

हा एक अत्यंत सामान्य गैरसमज आहे, परंतु विज्ञानाने हे सिद्ध केले आहे की मॅमोग्राफी ही स्तनाच्या कर्करोगाचे सुरुवातीच्या टप्प्यावर निदान करण्यासाठी वापरली जाणारी एक सुरक्षित आणि जीवनरक्षक पद्धत आहे.

खालील माहिती या गैरसमजाचे खंडन करते:

मॅमोग्राफीमुळे होणाऱ्या रेडिएशनमुळे कर्करोग होऊ शकतो, हा एक अत्यंत चर्चिला जाणारा विषय आहे. परंतु, विज्ञानाच्या आणि संशोधनाच्या आधारे असे सिद्ध झाले आहे की, मॅमोग्राफीचे फायदे हे त्यापासून होणाऱ्या संभाव्य नुकसानापेक्षा कितीतरी पटीने जास्त आहेत .

तुमच्या शंकेचे निरसन करण्यासाठी ‘मिग्लिओरेट्टी आणि सहकारी’ (Miglioretti et al., 2016) यांच्या सर्वसमावेशक मॉडेलिंग अभ्यासातील सुधारित सांख्यिकी खालीलप्रमाणे आहे:

१. फायदा आणि जोखीम यांचे गुणोत्तर (The Benefit-to-Harm Ratio)

४० ते ७४ वयोगटातील १,००,००० महिलांनी दरवर्षी स्क्रीनिंग केल्यास खालील निष्कर्ष समोर येतात:

• वाचवलेले प्राण: लवकर निदानामुळे अंदाजे ९६८ महिलांचे मृत्यू टाळले जातात .

• संभाव्य जोखीम: याउलट, याच स्क्रीनिंगमुळे रेडिएशन-प्रेरित १२५ कर्करोग उद्भवण्याची शक्यता असते, ज्यामध्ये मृत्यूचे प्रमाण १६ इतके असू शकते.

• निष्कर्ष: ९६८ मृत्यू रोखणे विरुद्ध १६ मृत्यूंची शक्यता, हे गणित मॅमोग्राफीचा निव्वळ फायदा (Net Benefit) स्पष्टपणे सिद्ध करते.

२. जोखमीमधील विविधता (Variability in Risk)

रेडिएशनची जोखीम प्रत्येक महिलेसाठी सारखी नसते. ती काही शारीरिक घटकांवर अवलंबून असते:

• स्तनांचा आकार (Breast Size): ज्या महिलांच्या स्तनांचा आकार मोठा असतो, त्यांना पूर्ण तपासणीसाठी अतिरिक्त ‘इमेजिंग व्ह्यूज’ची गरज भासते. यामुळे त्यांच्यात कर्करोगाची जोखीम १,००,००० मागे २६६ इतकी असते, जी लहान किंवा मध्यम आकाराच्या स्तनांच्या महिलांमधील जोखमीपेक्षा (११३ प्रकरणे) दुप्पट आहे.

• एक्स्पोजर पातळी: ज्या महिला रेडिएशनच्या उच्च पातळीवर (९५ व्या पर्सेंटाईलमध्ये) असतात, त्यांच्यामध्ये १,००,००० मागे २४६ कर्करोग विकसित होण्याची शक्यता असते.

३. जोखीम कमी करण्याच्या धोरणात्मक पद्धती (Risk Mitigation)

संशोधनानुसार, मॅमोग्राफीच्या वारंवारतेमध्ये बदल करून ही जोखीम लक्षणीयरीत्या कमी करता येते:

• स्क्रीनिंगचे वेळापत्रक: वार्षिक ऐवजी दर दोन वर्षांनी (Biennial) मॅमोग्राफी केल्यास रेडिएशनचा धोका मोठ्या प्रमाणात कमी होतो.

• वयानुसार बदल: ५० व्या वर्षी वार्षिक ऐवजी दर दोन वर्षांनी स्क्रीनिंग सुरू केल्यास, ४० व्या वर्षापासून दरवर्षी केल्या जाणाऱ्या स्क्रीनिंगच्या तुलनेत रेडिएशन-प्रेरित कर्करोगाचा धोका ५ पटीने कमी होतो.

४. आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर

आता डिजिटल मॅमोग्राफी (Digital Mammography) उपलब्ध असल्यामुळे रेडिएशनचा डोस अधिक अचूकपणे नियंत्रित केला जातो, ज्यामुळे प्रतिमा स्पष्ट मिळतात आणि अनावश्यक रेडिएशन टाळले जाते.

निष्कर्ष: मॅमोग्राफीमधील रेडिएशनचा सैद्धांतिक धोका नाकारता येत नाही, पण लवकर निदानामुळे वाचणारे हजारो प्राण पाहता ही चाचणी सुरक्षित आणि आवश्यक मानली जाते. विशेषतः उच्च जोखीम असलेल्या महिलांनी डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार योग्य स्क्रीनिंग वेळापत्रक पाळणे हिताचे ठरते. मॅमोग्राफी करणे म्हणजे पावसात ‘रेनकोट‘ घालून बाहेर पडण्यासारखे आहे. रेनकोटमुळे थोडीशी उष्णता किंवा अस्वस्थता (रेडिएशनची जोखीम) जाणवू शकते, पण तो तुम्हाला बाहेरच्या मुसळधार पावसात भिजण्यापासून आणि आजारी पडण्यापासून (कर्करोगाचा धोका) वाचवतो. रेनकोटची थोडीशी गैरसोय ही पावसात भिजण्याच्या मोठ्या संकटापेक्षा नेहमीच परवडणारी असते.

गैरसमज: अँटीपर्सपिरंट्स (Antiperspirants) किंवा डिओडोरंट्समुळे स्तनाचा कर्करोग होतो.

अँटीपर्सपिरंट्सचा वापर आणि स्तनाचा कर्करोग यांच्यातील संबंधाबाबत अनेक अफवा पसरल्या आहेत. 

या विषयावर अधिक स्पष्टता मिळवण्यासाठी खालील मुद्दे महत्त्वाचे आहेत:

१. वैज्ञानिक दृष्टिकोन:

• अॅल्युमिनिअम आणि पॅराबेन्स: अँटीपर्सपिरंट्समध्ये असलेले अॅल्युमिनिअम किंवा पॅराबेन्स शरीरात शोषले जातात आणि इस्ट्रोजेनसारखे कार्य करतात, असा दावा केला जातो. तथापि, राष्ट्रीय कर्करोग संस्था (NCI) आणि इतर जागतिक आरोग्य संघटनांच्या मते, अँटीपर्सपिरंट्समधील रसायने आणि स्तनाचा कर्करोग यांच्यात कोणताही वैज्ञानिक दुवा आढळलेला नाही.

• विषारी पदार्थांचा निचरा: असा एक गैरसमज आहे की घाम रोखल्यामुळे शरीरातील विषारी पदार्थ लसिका ग्रंथींमध्ये साठतात. मात्र, शरीरातील विषारी पदार्थ बाहेर टाकण्याचे मुख्य काम यकृत (Liver) आणि मूत्रपिंड (Kidneys) करतात, घाम येणाऱ्या ग्रंथी नव्हे.

एक सोपी उपमा:

तुमच्या शरीराची घाम येण्याची प्रक्रिया म्हणजे एखाद्या घराच्या ‘एअर कंडिशनिंग‘ (AC) सिस्टिमसारखी आहे, जी केवळ तापमान नियंत्रित करते. घराचा कचरा (विषारी पदार्थ) बाहेर काढण्यासाठी जशी स्वतंत्र गटर व्यवस्था (यकृत आणि मूत्रपिंड) असते, तशीच शरीराचीही असते. एसीचा निचरा (घाम) थोडा वेळ थांबवल्याने घरात कचरा साठून राहत नाही आणि घराची रचना (पेशी) खराब होत नाही.

३. निदानावर होणारा परिणाम

जरी अँटीपर्सपिरंट्समुळे कर्करोग होत नसला तरी, मॅमोग्राफी चाचणीच्या वेळी काखेत डिओडोरंट किंवा अँटीपर्सपिरंट न लावण्याचा सल्ला दिला जातो. याचे कारण असे की, त्यातील धातूचे कण मॅमोग्रामच्या प्रतिमेमध्ये कॅल्शियमच्या साठ्यासारखे (Calcifications) दिसू शकतात, ज्यामुळे निदानामध्ये गोंधळ निर्माण होऊ शकतो.

रसमज: “माझ्या कुटुंबात कोणालाही स्तनाचा कर्करोग नाही, त्यामुळे मी सुरक्षित आहे.”

हा स्तनाच्या कर्करोगाबाबतचा सर्वात मोठा आणि धोकादायक गैरसमज आहे. अनेक महिलांना असे वाटते की जर त्यांच्या आईला, बहिणीला किंवा नातेवाईकांना हा आजार नसेल, तर त्यांना तो कधीच होणार नाही. परंतु, वैद्यकीय आकडेवारी आणि वास्तव याच्या अगदी उलट आहे.

संशोधनानुसार याचे स्पष्टीकरण खालीलप्रमाणे आहे:

१. कौटुंबिक इतिहासाची सांख्यिकी

• ८५% रुग्णांना कोणताही इतिहास नसतो: स्तनाचा कर्करोग झालेल्या बहुतांश महिलांना (सुमारे ८५%) या आजाराचा कोणताही कौटुंबिक इतिहास नसतो. याचा अर्थ असा की, कर्करोग निदान झालेल्या दर १०० पैकी ८५ महिलांच्या कुटुंबात कोणालाही आधी हा आजार नसतो.

• अनुवंशिकतेचे प्रमाण: केवळ ५% ते १०% स्तनाचा कर्करोग हा अनुवंशिक (Hereditary) असल्याचे मानले जाते. हे प्रामुख्याने पालकांकडून मुलांकडे संक्रमित होणाऱ्या सदोष जनुकांमुळे (उदा. BRCA1 आणि BRCA2 मधील बदल) घडते.

२. जोखीम का असते?

कौटुंबिक इतिहास नसला तरीही इतर अनेक घटक कर्करोगास कारणीभूत ठरू शकतात:

• लिंग आणि वय: केवळ ‘स्त्री असणे’ हा सर्वात मोठा जोखीम घटक आहे. तसेच, वय जसे वाढते (विशेषतः ५० वर्षांनंतर), तसा कर्करोगाचा धोका वाढत जातो.

• पर्यावरणीय आणि जीवनशैली घटक: प्रदूषण, लठ्ठपणा, व्यायामाचा अभाव, आणि इस्ट्रोजेनसारख्या संप्रेरकांचा दीर्घकाळ प्रभाव यांमुळे कुटुंबात इतिहास नसतानाही कर्करोग होऊ शकतो.

• एपिजेनेटिक्स: कधीकधी जनुकांच्या कार्यामध्ये होणारे बदल हे बाह्य पर्यावरणाशी संबंधित असतात, ज्यामुळे कौटुंबिक इतिहासाशिवाय कर्करोग उद्भवू शकतो.

निष्कर्ष:

समजा, तुमच्या कुटुंबात आजवर कोणाचाही अपघात झालेला नाही, याचा अर्थ असा नाही की तुम्ही सीटबेल्ट न लावता गाडी चालवणे सुरक्षित आहे. अपघात कोणत्याही व्यक्तीला त्याच्या कौटुंबिक इतिहासाकडे न पाहता होऊ शकतो. तसेच, कर्करोगाचे आहे; ‘सुरक्षित राहण्यासाठी‘ नियमित तपासणीचा (Screening) सीटबेल्ट लावणे नेहमीच चांगले.

कुटुंबात कोणालाही कर्करोग नसणे ही समाधानाची बाब असली तरी, ती ‘सुरक्षिततेची हमी’ नाही. म्हणूनच, वयाची ४० वर्षे पूर्ण झाल्यानंतर प्रत्येक महिलेने नियमितपणे मॅमोग्राफी आणि तपासणी करणे गरजेचे आहे, मग त्यांचा कौटुंबिक इतिहास काहीही असो.

गैरसमज: स्तनाला मार लागल्याने, ओरखडा आल्याने किंवा इजा झाल्याने कर्करोग होतो.

सत्य: हा एक अत्यंत जुना आणि चुकीचा समज आहे. विज्ञानानुसार, स्तनाला झालेला मुका मार (Bruise), इजा किंवा कोणत्याही प्रकारचा शारीरिक आघात स्तनाच्या कर्करोगास कारणीभूत ठरत नाही .

या विषयावरील सविस्तर विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे:

१. कर्करोगाची खरी निर्मिती: कर्करोग हा पेशींच्या बाहेरील जखमेमुळे नाही, तर त्यांच्या अंतर्गत रचनेत, विशेषतः डीएनए (DNA) मधील दोष किंवा जनुकीय बदलांमुळे (Mutations) होतो. जेव्हा पेशींच्या विभाजनाच्या प्रक्रियेत चुका होतात, तेव्हा कर्करोगाची गाठ तयार होते. 

२. इजा केवळ ‘शोधक‘ (Detector) म्हणून काम करते: अनेकदा जेव्हा एखाद्या महिलेला स्तनाला मार लागतो, तेव्हा ती त्या भागाची अधिक बारकाईने तपासणी करते किंवा वेदनेमुळे डॉक्टरांकडे जाते. अशा वेळी, आधीपासूनच तिथे असलेली पण लक्षात न आलेली गाठ (Pre-existing lump) अचानक दिसून येते. इजेमुळे कर्करोग होत नाही, तर इजेमुळे तुमचे लक्ष आधीच असलेल्या गाठीकडे जाते. 

३. फॅट नेक्रोसिस (Fat Necrosis):  कधीकधी स्तनाला जोरात मार लागल्याने तिथल्या चरबीच्या उती (Fat tissues) खराब होतात आणि तिथे एक कडक गाठ तयार होते. याला ‘फॅट नेक्रोसिस’ म्हणतात. ही गाठ पूर्णपणे सौम्य (Benign) असते, म्हणजेच ती कर्करोगाची नसते. मात्र, मॅमोग्राममध्ये ती कधीकधी कर्करोगासारखी दिसू शकते, ज्यामुळे लोकांचा असा समज होतो की इजेमुळे कर्करोग झाला. 

यासाठी एक सोपी उपमा (Analogy):

समजा, तुमच्या घराच्या भिंतीला आतून वाळवी (कर्करोग) लागली आहे, जी तुम्हाला वरून दिसत नाही. एके दिवशी चुकून तुमचा हात त्या भिंतीला जोरात लागला आणि तिथला पिलास्टरचा पापुद्रा (इजा) निघाला, तेव्हा तुम्हाला आतली वाळवी दिसते. तुमच्या हाताच्या धक्क्यामुळे वाळवी लागलेली नसते, पण धक्क्यामुळे तुम्हाला ती वाळवी लागल्याचे समजते. इजा ही अशाच एका धक्क्यासारखी आहे जी शरीरातील आधीच असलेल्या समस्येला उघड करते.

निष्कर्ष: स्तनाला झालेली इजा हे कर्करोगाचे कारण असू शकत नाही. तथापि, जर तुम्हाला स्तनामध्ये कोणतीही नवीन गाठ किंवा बदल जाणवला—मग तो इजेनंतर असो वा नसो—तर त्याकडे दुर्लक्ष न करता तज्ज्ञांकडून तपासणी करून घेणे आवश्यक आहे.

गैरसमज: “स्तनाचा कर्करोग म्हणजे नेहमी केवळ गाठच असते.”

सत्य: हा एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि मोठा गैरसमज आहे. जरी स्तनात गाठ असणे हे कर्करोगाचे एक सामान्य लक्षण असले, तरी स्तनाचा कर्करोग नेहमीच गाठीच्या स्वरूपात समोर येतोच असे नाही .

तुमच्या स्त्रोतांनुसार, स्तनाच्या कर्करोगाची इतर अनेक लक्षणे असू शकतात जी गाठ नसतानाही दिसतात:

• स्तनाच्या आकारात बदल: स्तनाच्या आकारात किंवा स्वरूपात अचानक झालेला कोणताही बदल हे एक लक्षण असू शकते.

• त्वचेतील बदल: स्तनाची त्वचा ओढली जाणे, तिथे खड्डे पडणे (Dimpling) किंवा त्वचा संत्र्याच्या सालीसारखी दिसणे.

• बोंडातील (Nipple) बदल: बोंड अचानक आतल्या बाजूला ओढले जाणे (Inversion) किंवा त्याच्या भोवतालची त्वचा लाल होणे किंवा सोलवटणे.

• असामान्य स्त्राव: आईचे दूध सोडून बोंडातून इतर कोणताही द्रव किंवा रक्त येणे हे धोक्याचे लक्षण असू शकते.

• त्वचेचा लालसरपणा किंवा सूज: स्तनावर सतत लालसरपणा राहणे किंवा तिथे उष्णता जाणवणे, जे इन्फ्लेमेटरी ब्रेस्ट कॅन्सरचे लक्षण असू शकते.

• सतत होणारी वेदना: जरी स्तनात वेदना होणे हे कर्करोगाचे मुख्य लक्षण मानले जात नाही, तरीही एका विशिष्ट ठिकाणी सतत होणारी वेदना दुर्लक्षित करू नये.

तुमच्या घराच्या भिंतीला ‘वाळवी‘ (Termites) लागणे म्हणजे कर्करोगासारखे आहे. कधीकधी ही वाळवी भिंतीवर मोठी ढिगारा (गाठ) करून दिसते, पण अनेकदा ती भिंतीच्या आतून केवळ रंग बदलणे किंवा लाकूड कमकुवत होणे अशा सूक्ष्म लक्षणांतूनही दिसून येते. जर आपण केवळ ढिगाऱ्याची वाट पाहिली, तर आपण त्या आधीच्या खुणांकडे दुर्लक्ष करतो. तसेच कर्करोगाचे आहे; गाठ ही एकमेव खूण नसते.

महत्त्वाचा मुद्दा: अनेकदा कर्करोग इतका लहान असतो की तो शारीरिक तपासणीत किंवा हाताला लागत नाही. अशा वेळी तो केवळ मॅमोग्राफी (Mammography) सारख्या इमेजिंग चाचण्यांद्वारेच शोधला जाऊ शकतो. म्हणूनच, कोणतीही गाठ दिसत नसली तरीही, वयानुसार नियमित स्क्रीनिंग करणे जीवनरक्षक ठरू शकते.

गैरसमज: “एकदा स्तनाचा कर्करोग झाला की, तो पुन्हा होऊ नये म्हणून संपूर्ण स्तन काढून टाकणे (Mastectomy) चांगले असते.”

सत्य: आधुनिक वैद्यकीय विज्ञानानुसार, हा एक मोठा गैरसमज आहे. अनेक प्रकरणांमध्ये, संपूर्ण स्तन काढून टाकण्याऐवजी केवळ गाठ आणि त्याभोवतीच्या काही निरोगी उती काढून टाकणे (Breast Conservation Surgery – BCS) हे वैद्यकीयदृष्ट्या तितकेच प्रभावी आणि सुरक्षित मानले जाते.

१. डॉ. बर्नार्ड फिशर यांचा महत्त्वपूर्ण अभ्यास (Dr. Fisher’s Theory)

विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला डॉ. विल्यम हॅल्स्टेड यांचा असा मान होता की, जितकी मोठी शस्त्रक्रिया (Radical Mastectomy), तितकी कर्करोग पुन्हा होण्याची शक्यता कमी. मात्र, डॉ. बर्नार्ड फिशर यांनी आपल्या संशोधनाद्वारे हा दृष्टिकोन बदलला:

• त्यांनी हे सिद्ध केले की कर्करोग हा केवळ स्थानिक आजार नसून तो सुरुवातीपासूनच रक्तप्रवाहातून पसरू शकणारा एक पद्धतशीर (Systemic) आजार असू शकतो.

• त्यांच्या क्लिनिकल ट्रायल्सनी हे दाखवून दिले की, योग्य रुग्णांमध्ये स्तन जतन शस्त्रक्रिया (BCS) आणि त्यानंतर दिलेली रेडिएशन थेरपी यांचे परिणाम संपूर्ण स्तन काढून टाकण्याच्या शस्त्रक्रियेइतकेच (Survival rate) चांगले असतात.

२. सांख्यिकी आणि कल (Statistics)

अनेक प्रगत केंद्रांमध्ये आता ६०% ते ६५% प्रकरणांमध्ये ‘ब्रेस्ट कंजर्व्हेशन’ला प्राधान्य दिले जाते, विशेषतः जर कर्करोगाचे निदान सुरुवातीच्या टप्प्यावर झाले असेल. 

• शस्त्रक्रियेचा निर्णय हा गाठीचा आकार, स्तनाची व्याप्ती आणि रुग्णाची पसंती यावर अवलंबून असतो.

३. संपूर्ण स्तन कधी काढला जातो? (Contraindications)

काही विशिष्ट परिस्थितींमध्येच संपूर्ण स्तन काढण्याचा (Mastectomy) सल्ला दिला जातो, जसे की:

• जर स्तनामध्ये एकापेक्षा जास्त ठिकाणी कर्करोगाच्या गाठी असतील.

• स्तनाचा आकार गाठीच्या तुलनेत खूप लहान असेल, ज्यामुळे शस्त्रक्रियेनंतर स्तनाला योग्य आकार देणे कठीण असेल.

• रुग्ण रेडिएशन थेरपी घेऊ शकत नसेल, कारण BCS नंतर रेडिएशन घेणे बंधनकारक असते.

४. रेडिएशनचे महत्त्व

BCS यशस्वी होण्यासाठी शस्त्रक्रियेनंतर रेडिएशन (Radiotherapy) देणे अत्यंत आवश्यक आहे. यामुळे उरलेल्या स्तन उतींमध्ये कर्करोग पुन्हा उद्भवण्याची (Recurrence) शक्यता लक्षणीयरीत्या कमी होते.

यासाठी एक सोपी उपमा (Analogy): जर तुमच्या बागेतील एका झाडाच्या एका फांदीला कीड लागली असेल, तर पूर्ण बाग उपटून टाकण्याची गरज नसते. जर आपण केवळ ती बाधित फांदी कापली (BCS) आणि संपूर्ण बागेला कीटकनाशक (Radiation) लावले, तर बाग पूर्वीसारखीच सुंदर आणि सुरक्षित राहू शकते. अशाच प्रकारे स्तन जतन करणे आता शक्य आणि सुरक्षित आहे.

निष्कर्ष: संपूर्ण स्तन काढून टाकल्याने कर्करोग पुन्हा होण्याची भीती कमी होते, हा विचार आता मागे पडला आहे. सुरुवातीच्या निदानासह केलेली BCS ही रुग्णाला केवळ शारीरिकच नव्हे, तर मानसिक आणि सौंदर्याच्या दृष्टीनेही (Cosmesis) अधिक चांगला परिणाम देते.

केवळ महिलांनाच स्तनाचा कर्करोग होतो” 

हा एक अत्यंत प्रचलित पण चुकीचा गैरसमज आहे. वास्तव हे आहे की, पुरुषांनाही स्तनाचा कर्करोग होऊ शकतो, कारण पुरुषांच्या शरीरातही स्तनांच्या काही उती (Breast tissues) असतात.

१. पुरुषांमधील स्तनाचा कर्करोग: वास्तव आणि सांख्यिकी

• दुर्मिळ पण शक्य: महिलांच्या तुलनेत पुरुषांमध्ये हा आजार अत्यंत दुर्मिळ असतो. याचे मुख्य कारण म्हणजे पुरुषांमध्ये स्तनांच्या उतींचे प्रमाण महिलांपेक्षा खूपच कमी असते आणि त्यांच्यातील संप्रेरकांचे (Hormones) स्वरूप वेगळे असते.

• सांख्यिकी: जागतिक आकडेवारीनुसार स्तनाच्या कर्करोगाच्या एकूण प्रकरणांपैकी १% पेक्षा कमी प्रकरणे पुरुषांमध्ये आढळतात.

२. अनुवंशिकता आणि BRCA2 जनुकाचा प्रभाव

पुरुषांमध्ये स्तनाचा कर्करोग होण्यासाठी अनुवंशिकता हे एक मोठे कारण असू शकते:

• BRCA जनुके: सर्वसाधारणपणे ५% ते १०% स्तनाचा कर्करोग हा पालकांकडून मुलांकडे येणाऱ्या सदोष जनुकांमुळे (Genetic mutations) होतो.

• BRCA2 चे महत्त्व: पुरुषांमध्ये स्तनाच्या कर्करोगाची जोखीम वाढवण्यासाठी BRCA2 जनुकातील बदल हे BRCA1 पेक्षा अधिक कारणीभूत मानले जातात. ज्या पुरुषांच्या कुटुंबात हा जनुकीय दोष असतो, त्यांना कर्करोग होण्याची शक्यता इतरांपेक्षा जास्त असते.

• इतर कारणे: वाढते वय, यकृताचे आजार, लठ्ठपणा किंवा शरीरातील इस्ट्रोजेन या संप्रेरकाची वाढलेली पातळी यांमुळेही पुरुषांमध्ये हा आजार उद्भवू शकतो.

३. पुरुषांमध्ये लक्षणांकडे दुर्लक्ष

अनेकदा पुरुषांना असे वाटते की हा आजार त्यांना होऊच शकत नाही, त्यामुळे ते सुरुवातीच्या लक्षणांकडे (उदा. बोंडाखाली गाठ येणे किंवा त्वचेत बदल) दुर्लक्ष करतात. यामुळे पुरुषांमध्ये या कर्करोगाचे निदान अनेकदा प्रगत टप्प्यावर (Advanced Stage) होते.

यासाठी एक सोपी उपमा (Analogy):

समजा, तुमच्या घराची सुरक्षा प्रणाली (Genetics/BRCA2) ही एका ‘कोड’वर आधारित आहे. जर त्या कोडमध्येच चूक (Mutation) असेल, तर घर चोरीला जाण्याची भीती असते, मग ते घर छोटे असो (पुरुष) किंवा मोठे (महिला). जरी मोठ्या घरात चोरी होण्याची शक्यता जास्त असली, तरी लहान घराची सुरक्षा व्यवस्था बिघडली तर तिथेही चोरी होऊ शकते.

निष्कर्ष: पुरुषांनी आपल्या छातीतील बदलांकडे दुर्लक्ष करू नये, विशेषतः जर त्यांच्या कुटुंबात स्तनाच्या कर्करोगाचा इतिहास असेल, तर त्यांनी जनुकीय चाचणी (Genetic testing) आणि डॉक्टरांचा सल्ला घेणे अत्यंत आवश्यक आहे [१०, ११७].