१. बदलण्यायोग्य नसलेले घटक (घटक जे आपण बदलू शकत नाही)
- स्त्री असणे: स्तनाच्या कर्करोगासाठी स्त्री असणे हा सर्वात मोठा जोखीम घटक मानला जातो. पुरुषांच्या तुलनेत स्त्रियांमध्ये स्तनाच्या ऊतींची (breast tissue) रचना आणि संप्रेरकांमधील (hormones) बदलांमुळे हा धोका जास्त असतो.
- वय: वय वाढणे, विशेषतः ५० वर्षांनंतर, कर्करोगाचा धोका वाढतो.
- अनुवांशिकता आणि कौटुंबिक इतिहास: जर कुटुंबात कोणाला स्तनाचा कर्करोग असेल, तर धोका वाढतो 4.
- BRCA1 आणि BRCA2 सारख्या जनुकांमधील बदलांमुळे (mutations) हा धोका लक्षणीयरीत्या वाढू शकतो.
- मासिक पाळीचा इतिहास: कमी वयात (उदा. १३ वर्षांआधी) मासिक पाळी सुरू होणे (Early Menarche) किंवा उशिरा रजोनिवृत्ती (Late Menopause) होणे, यामुळे शरीरातील इस्ट्रोजेन संप्रेरकाचा प्रभाव जास्त काळ राहतो, जो कर्करोगासाठी कारणीभूत ठरू शकतो .
२. बदलण्यायोग्य किंवा जीवनशैलीशी संबंधित घटक
- लठ्ठपणा (Obesity): शरीरातील अतिरिक्त चरबीमुळे संप्रेरकांचे असंतुलन, जुनाट सूज (chronic inflammation) आणि इन्सुलिनच्या पातळीत वाढ होते, ज्यामुळे स्तनाच्या कर्करोगाचा धोका वाढतो .
- व्यायामाचा अभाव: शारीरिक हालचाल कमी असणे हा कर्करोगासाठी एक महत्त्वाचा जोखीम घटक आहे .
- मद्यपान आणि धूम्रपान: मद्यपानाचे सेवन आणि धूम्रपान यामुळे कर्करोगाची शक्यता वाढते.
- प्रजनन इतिहास: वयाच्या ४० वर्षांनंतर पहिले मूल होणे किंवा मुले न होणे यामुळे धोका वाढू शकतो 3. याउलट, स्तनपान केल्याने कर्करोगाचा धोका कमी होण्यास मदत होते.
- संप्रेरक उपचार (HRT) आणि औषधे: ‘हार्मोन रिप्लेसमेंट थेरपी’ (HRT) किंवा काही विशिष्ट गर्भनिरोधक गोळ्यांचा वापर केल्याने धोका वाढू शकतो.
३. पर्यावरणीय आणि इतर घटक
- अल्ट्रा-प्रोसेस्ड अन्न (UPFs): जास्त प्रक्रिया केलेले पदार्थ, पॅकेज्ड फूड आणि त्यातील रसायने कर्करोगाच्या जोखमीशी संबंधित असू शकतात.
- पर्यावरणातील विषारी द्रव्ये: इस्ट्रोजेनसारखे परिणाम करणाऱ्या (Estrogen-Mimicking Substances) पर्यावरणीय विषारी द्रव्यांच्या संपर्कात आल्यामुळेही धोका वाढू शकतो .
- सौम्य स्तनाच्या गाठी (Benign Breast Conditions): ज्या महिलांना पूर्वी कर्करोग नसलेल्या गाठींचा इतिहास आहे, त्यांना भविष्यात कर्करोग होण्याचा धोका जास्त असू शकतो .
थोडक्यात सांगायचे तर, स्तनाच्या कर्करोगाची जोखीम ही अनेक घटकांचे मिश्रण असते. यातील काही घटक आपल्या नियंत्रणाबाहेर असले तरी, सकस आहार, नियमित व्यायाम आणि वजन नियंत्रित ठेवल्यास हा धोका कमी करता येतो .