स्तनाच्या कर्करोगाचे निदान होणे हा कोणासाठीही मोठा धक्का असू शकतो. पण लक्षात घ्या, ‘ब्रेस्ट कॅन्सर’ हा केवळ एक आजार नाही; तो कोणत्या पेशींपासून सुरू झाला आणि तो कसा वाढतोय, यानुसार त्याचे अनेक प्रकार पडतात. नेमकी उपचार पद्धती ठरवण्यासाठी हा प्रकार समजून घेणे सर्वात महत्त्वाचे असते.
एक सोपे उदाहरण (Analogy)
स्तनाच्या कर्करोगाचे प्रकार समजून घेणे म्हणजे एखाद्या गुन्ह्याचा तपास करण्यासारखे आहे. एखादा गुन्हा उलगडताना पोलीस काही महत्त्वाचे प्रश्न विचारतात:
- गुन्हा कुठे घडला? (कर्करोग डक्ट्समध्ये आहे की लोब्युल्समध्ये?)
- गुन्ह्यामागे मुख्य सूत्रधार कोण आहे? (पेशींना वाढवण्यासाठी इस्ट्रोजेन, प्रोजेस्टेरॉन की HER2 कारणीभूत आहे?)
- गुन्ह्याची व्याप्ती किती आहे? (तो एकाच ठिकाणी आहे की इतरत्र पसरला आहे?)
जेव्हा या प्रश्नांची उत्तरे मिळतात, तेव्हाच योग्य ‘शिक्षा’ म्हणजेच ‘उपचार‘ नक्की करता येतात.
१. कर्करोग कुठे सुरू झाला? (पेशींच्या प्रकारानुसार)
स्तनाच्या रचनेनुसार कर्करोगाचे दोन मुख्य प्रकार पडतात:
- डक्टल कार्सिनोमा (Ductal Carcinoma): हा सर्वात सामान्य प्रकार आहे. याची सुरुवात दुधाची ने-आण करणाऱ्या नलिकेमध्ये (Milk Ducts) होते.
- लोब्युलर कार्सिनोमा (Lobular Carcinoma): या प्रकारात कर्करोगाची सुरुवात दूध तयार करणाऱ्या ग्रंथींमध्ये (Lobules) होते.
दुर्मिळ प्रकारचे कर्करोग (Rare Cancer Types)
वरील दोन प्रमुख प्रकारांशिवाय काही दुर्मिळ प्रकारचे कर्करोगही असू शकतात.
- • इन्फ्लेमेटरी ब्रेस्ट कॅन्सर (Inflammatory Breast Cancer): हा अत्यंत आक्रमक प्रकार असून यात स्तन लाल होतो आणि त्याला सूज येते.
- • पेजेट्स डिसीज (Paget’s Disease of the Breast): हा प्रकार निप्पलच्या भागावर परिणाम करतो.
- फायलॉइड्स ट्यूमर (Phyllodes Tumors): हे स्तनाच्या संयोजी ऊतींमध्ये (connective tissue) वाढतात.
- म्युसिनस आणि मेड्युलरी कार्सिनोमा: हे डक्टल कार्सिनोमाचे कमी प्रमाणात आढळणारे उपप्रकार आहेत.
पेशींचे स्वभाव कसे आहेत? (रिसेप्टर स्टेटस)
कर्करोगाच्या पेशींच्या पृष्ठभागावर काही विशिष्ट प्रथिने (Proteins) असतात, ज्यांना ‘रिसेप्टर्स’ म्हणतात. यावरून उपचारांची दिशा ठरते. आपण त्यांना काही रंजक नावे देऊ शकतो:
- इस्ट्रोजेन रिसेप्टर (ER) – ‘क्वीन बी‘ (The Queen Bee): या पेशी इस्ट्रोजेन संप्रेरकाचा (Hormone) इंधन म्हणून वापर करून वेगाने वाढतात.
- प्रोजेस्टेरॉन रिसेप्टर (PR) – ‘निष्ठवान सल्लागार‘ (The Loyal Advisor): हे इस्ट्रोजेनला मदत करण्याचे काम करतात.
- HER2 – ‘बंडखोर‘ (The Renegade): हे पेशींच्या वाढीला खूप गती देतात. ज्या पेशींमध्ये याचे प्रमाण जास्त असते, तो कर्करोग अधिक आक्रमक मानला जातो.
- ट्रिपल निगेटिव्ह (Triple Negative): ज्या कर्करोगात वरील तिन्ही रिसेप्टर्स नसतात, त्यांना ‘ट्रिपल निगेटिव्ह’ म्हणतात. यासाठी वेगळ्या प्रकारच्या उपचारांची गरज असते.
कर्करोगाचा प्रसार किती आहे?
उपचारांच्या सोयीसाठी व्याप्तीनुसार खालील गट केले जातात:
- मोठा शस्त्रक्रियायोग्य कर्करोग (LOBC): हा आकाराने मोठा असला तरी शस्त्रक्रियेद्वारे काढून टाकता येतो.
- स्थानिकदृष्ट्या प्रगत कर्करोग (LABC): जो स्तनांच्या आसपासच्या भागांत किंवा काखेतील गाठींपर्यंत पसरलेला असतो.
- मेटास्टॅटिक कर्करोग (MBC): जेव्हा कर्करोग शरीराच्या इतर अवयवांपर्यंत (उदा. हाडे, फुफ्फुस किंवा यकृत) पोहोचतो, तेव्हा त्याला स्टेज ४ चा कर्करोग म्हणतात
गाठींचे स्वरूप: सौम्य की घातक?
स्तनातील प्रत्येक गाठ ही कर्करोगाची नसते. गाठींचे दोन प्रमुख प्रकार असतात:
- बेनाइन (Benign): या कर्करोग नसलेल्या सौम्य गाठी असतात. त्या शरीराच्या इतर भागांत पसरत नाहीत आणि सहसा धोकादायक नसतात.
- मॅलिग्नंट (Malignant): या घातक किंवा कर्करोगाच्या गाठी असतात. त्या वेगाने वाढतात आणि शरीरातील इतर ऊतींना इजा पोहोचवू शकतात.
निष्कर्ष
तुमच्या कर्करोगाचा नेमका प्रकार कोणता आहे, हे ठरवण्यासाठी बायोप्सी, मॅमोग्राफी आणि हिस्टोपॅथॉलॉजी रिपोर्ट अत्यंत महत्त्वाचे असतात. एकदा का ‘गुन्हेगाराचा’ (कर्करोगाचा) प्रकार आणि स्वभाव समजला की, डॉक्टर सर्जरी, केमोथेरपी किंवा हार्मोनल थेरपी यांपैकी सर्वात प्रभावी रणनीती निवडू शकतात.